Өз басым, Қажығұмар Шаб­да­нұлы­ның «Қылмысын» оқы­ғанда, ұлы Мұқаңның «Абай жо­лымен» пара-пар екен де­ген ой түйдім. Әрине, екі шы­ғар­­маның көркем­дік деңгейін, екі жазушының ше­берлік бол­мы­сын салыстырсақ әді­лет­сіз­дік болар. Екеуі екі түрлі жағ­дайда, екі түрлі ортада өмір сүр­ді, мүмкіндіктері де әр бас­қа бол­ды. Мұқаң баршылықта, мол­шылықта, кеңестік «комму­низм» дәуірінде шығармашы­лық­пен алаң­сыз айналысса, Қа­жығұмар өмі­рінің жарты­сын – 42 жылын абақтыда өт­кізді.
Әрине, ұлы Мұхтар Әуе­зов­тің суреткерлік шеберлігіне же­ту мүмкін емес. Ол кісінің пей­заждары, ол кісінің порт­рет­тері, ол жасаған мінез бен бол­мыс хас суретшінің үшкір ұш­талған қаламынан туған кар­тинадай. Қажығұмар Шаб­данұлы бұл жағынан Мұқаңа орын беретін болар, бірақ романның көлемі жағынан әлем әдебиетінде ол кісінің алдына шығар ешкім жоқ. Білетіндер осылай дейді. Шы­ғар­маның саяси, қо­ғамдық, әлеуметтік жүгі де «Абай жо­лынан» бір мысқал кем емес. Әдебиетшілер «Қыл­мыс­ты» жанры жағынан ме­муарға жатқызады. Жарты ғасырды қамтыған «Абай жо­­­­лынан» кейін қазақ өмірінің осын­шама ұзақ мерзімдік тағдыр талайын суреттеген шы­ғарма жоқ. «Қылмыс» ро­маны қазақ­тың жүз жылға жуық кезеңдегі тағдыр та­лайын көзіңнен жас, жүре­гің­нен қан ағызып отырып су­реттей­ді. Жазушы бұл шы­­ғар­масын 1968 жылдың ба­сында бас­тап, тек соңғы жылдары ғана соңғы нүктесін қойған. Отыз жылдан астам уақыт жа­зылған бұл туын­ды – қазақ әдебиетіне, қа­зақ руханиятына қосылған сү­белі шығарма. Өзі­нің зын­дан­нан шығар-шық­па­сы екіталай бо­ла отырып, бо­лашаққа ар­нап шығарма жазу, өз зама­ны­ның қасіретін шерту оңай емес. Осы тұрғыдан ал­ған­да, Қа­жығұмар Шаб­данұлының бұл жанкештілігін ерлікке ба­ға­лар едік. Әдебиет­ші қауым мұндай туындының көптен жазылмағандығын ал­ға тар­та­ды.
Бұл шығарманың тағы бір ерек­­шелігі – роман бірін­ші жақ­­та баяндалады. Бірінші жақ­­та алты томдық еңбек жа­зу – кез келгенге бұйыр­­май­тын сыбаға және азап­ты жұ­мыс. Әр бөлімнің, әр тараудың соңы­на нүкте қояр­да автор тың­­даушысын «мақтамен бауыз­­­­­дайды». Тыңдаушысы – әрине, «құдіретті тергеуші». Ро­манды араб жазуы үлгі­сіндегі төте жазудан кирил­лица­ға түсіріп, баспаға әзір­леген Қабдеш Жұмаділов: «…Жа­зушы бұл шығармада тек өмір жолын баяндап қана қой­май­ды. Көп томды кесек шы­ғарма жарты ғасырға созылған тұ­тас дәуірді қамтиды. Роман­ның алғашқы тарауларында өткен ғасырдың 30-жылдарын­дағы Қазақстан өмірінің ащы шындығы бар. 1925 жылы Ая­гөздің Таңсық да­ласында дү­ниеге келген жазу­шы 1932 жы­лы жеті жасында ашар­шылыққа ұшыраған ел­мен бірге Шәуе­шек­ке өтеді. Кейінгі тарау­лар­да жат жер­дегі босқындар тір­лігі, олардың Қытай еліне бір­те-бірте қалай сіңгені әңгі­ме болады. Келесі кітаптарда Шыңжаңдағы ұлт-азаттық кү­рес, реформалар мен төң­ке­рістер, қожайын ауысқанымен мән-мағынасы өзгермеген өкі­меттер көз алдыңыздан тіз­бектеліп өтіп жатады. Біз осы­ның бәрімен автордың екінші «мені», бас кейіпкер Биғабілдің басынан кешкендері арқылы таныса­мыз…» дейді кітапқа жаз­ған алғысөзінде.
Шығарма ащы әжуаға, қы­жыл мен кекке, мырс етер мыс­қылға толы. Жазушы мен қо­ғам арасы керағар. Тергеуші оның бүкіл тірлігінен билікке қар­сы қылмыстың ізін көреді. Ро­манды оқып отырып, Қытай им­периясына бодан елдің, бө­тен елдің босағасында жүрген қа­зақ баласының екінші ме­кені қай кезде де түрме ме деп қа­ласыз. Қазақстанда ғана жат­жұрттықтардың тайраң­дауы­на мол мүмкіндік болған, қазір де бар, ал жат жерде жүр­ген қазақтар­дың үні қашанда құмығыңқы, күні қараң бол­ғанына көз жет­кізесіз. Билік ба­сына қай өкі­мет келмесін, бә­рінің бет­пер­де­сін ғана өзгерт­кен, аты бө­­лек болға­ны­мен, заты бір, за­лым­дар мен сұрқиялар еке­ніне алғашында бас шай­қа­ға­ныңыз­бен, кейін­нен таңғал­май­сыз. Олар тек ауқат­­ты­­лардың қамқоршысы. Би­ға­біл өзі үміт еткен, құ­дайындай сенген «коммунистік партия­ның» құны көк тиын екеніне күн өткен сайын көз жеткізеді. Партияға кім қа­былданбайды, құдай-ау! Би­ға­біл «мен осын­дай әділетті ұйым­ға, маркстік жолға лайық­ты­мын ба?» деп өзін ойша сы­нақтан өткізіп жүр­генде, ке­шегі шенеуніктер мен мол­далар, алаяқтар мен сат­қын­дар, ар­сыз­дар мен намыс­сыз­дар пар­тияға баяғыда кіріп алыпты. Ен­ді өз білгендерін іс­теп жүр. Олар­ға шаруалар мен кедейлер­дің қайғы-қасіреті­нің, зар-мұңы­ның көк тиын­дық құ­ны жоқ. Өз ой-пікіріңді, көзқара­сың­ды білдірсең, сен сая­си адасқан, жат идео­ло­гияға бой алдырған, партияның ба­ғы­тына қарсы, «оңшыл», «пан­тюркист», қоғамның жауы­сың. Ол – ол ма, бұл қоғамда шо­ви­нис­тік зұлым саясат, қазақты бірі­не бірін айдап салу саясаты ашық жүргізіледі. «Ұлы ұлт» «кі­ші ұлттарға» үстемдік жүр­гізу үшін жаралған!» деп өзеу­рейді өзгелер. Қысқасы, за­ман шындығы, дәуір шындығы, қоғам шындығы еш бүкпесіз, бүркемелеусіз, артық бояусыз көз алдыңнан өтіп жатады. Қажығұмар өмір сүрген Қытай им­периясында ұлт үшін күрес­кен адамға, еркін ой, еркін пікір үшін күрескен адамға тозақтың оты дайын. «Қайда барса, Қорқыттың көрі». Жала жаба салу, әй-шәйсіз айдап әке­ту, еш негізсіз, ешбір дәлелсіз абақтыға жаба салу, ата салу, аса салу ол билік үшін түк емес.
Қызықты сюжеттер мен жан түршіктірер оқиғалар тіз­бегі, махаббатқа деген адалдық пен туған-туыс, аға-қарын­дас­қа деген сүйіспеншілік, ел-жұртқа, ұлтқа деген перзенттік борыш пен салт-дәстүрге деген құрмет шығарманың өн бойынан орын алған.
Ойлағаны – жақсылық, іс­те­­гені – жақсылық, ары мен има­­ны тасып төгілген Биға­біл­дің прототипі – Қажығұмар Шабданұлының өзі еді…
Биғабілдің өмірі мен оның басынан өткен қиыншылықтар – жетпіс пайыз Қажығұ­мар­дың өз өмірінен алынған, өз ба­сынан өткен оқиғалар…
Қажығұмардың қиялынан ту­ған бір сюжет – романның соңын­да Биғабілдің туған жер то­пырағына, қазақ жеріне, ата­мекенге аман-есен оралуы. Бұл – Қажығұмар ақсақалдың 77 жылдан бергі арманы. Ол же­ті жасында, 1932 жылы ашар­шылық кезінде Таңсық да­ласынан арғы бетке бір үзім нан іздеп өткен еді…
«Құдіретті тергеушіге» та­рау-тарау, том-том «қыл­мы­сын» рет-ретімен баяндап отыр­ған Биғабілдің шын мә­нін­де қылмысы не? Қылмысы бар ма? Мәселе сонда – «Қыл­мыс­тың» өн бойы қылмысқа толы болғанымен, Биғабілге тән қылмыс таппайсыз. Тіпті, тыр­нақтың жасуындай жа­зығы болмаса да, оның сынып кет­пей, сон­ша­лық азап пен то­зақ­қа төзуі – ер­лік еді. Батылдық пен батыр­лық­тың осын­ша­лық­ты азапты үлгі­сін көрсету құ­мырсқадай құ­жы­наған мил­лиард­тың ішінде қа­зақ аза­ма­тының маңдайына бұйырыпты. Ал нағыз қанішерлер мен қыл­мыс­керлер – басқалар еді. Сол қылмыскерлердің қақпа­ны­на, қасқырлардың апанына Би­ғабілді өз қандастары, өз қа­зақ­тары қайта-қайта итеріп, құ­латумен болады…
Романның әр бөлімі «Құ­дірет­ті тергеушім! Өтірік қос­сам, тас төбемнен ұрыңыз!» деп басталса, оның соңғы нүк­те­сі «Қисық көз, қытымыр тер­геушім!» деп қойылуы да заңды. Бұлай деуге Биғабіл-Қажығұмардың моральдық қақысы бар. Былай дейді:
«Қисық көз, қытымыр тергеушім! Сенен құтылдым ғой, мысқылсыз, сықақсыз, қы­сы­лыссыз-қымтыры­лыс­сыз, айта алатын өз шындығымды айтайын: осы аяулыларымның да, менімен байланысты деп өлтірілген мыңдаған таныс, бейтаныс марқұмдардың бәр­і­нің де өліміне мен себепкер болдым. Бәрі де менің атыма таңылып, азапты жолымда өл­ді. Сондықтан қылмыс­сыз­бын дей алмаймын. Бірақ сол не­мемнің қай жерімде, қай ісімде екен­дігін жиырма неше жыл із­деп, тауып бере алмадым. Кеңір­дегіңіз шақылдап, ши­қыл­дап өндіршектей берге­ніңіз­бен, өзіңіз де ешқандай шындыққа үйлесе алатын мә­селе таба алмадыңыз…
Мұнан соң адал еңбегім мен ақылы талабымды ешкім қойын дәптеріне қара бояумен қыл­мыс етіп жаза алмайтын­ды­ғы анық. Олай болатыны, мен енді өз Отанымдамын! Дү­ниеде өз Отанынан айырылу­дан зор қылмыс жоқ екен!» деп түйеді жазушы.
Қытай империясына кіріп­тар ұлттың азаматы ұлт үшін күресті. «Қисық көз, қытымыр тер­геуші» бейнесіндегі Қытай им­периясының алдындағы оның бар қылмысы сол еді…

Сәуле ӘБЕДИНОВА